Den 9. april 1940 rykkar tyskarane inn i Noreg, og landet blir aldri det same igjen. Jørpeland slapp ikkje unna, og familien Graham var blant dei som kjende dette hardast. Liva til alle familiemedlemmene blei forandra for alltid den 16. juni 1940.

Ein båt kjem roande frå Stavanger. Om bord i båten er ein mann frå Gestapo, og han er på veg til George Marlow Graham. Tyskarane vil ikkje ha storkarar frå England gåande fritt rundt i landet.

Han hentar mannen, som no har rukke å bli 49 år gammal, og tar han med seg ned til båten sin. Dette er ein trist dag for familien Graham, men den skal bli enda tristare. Sonja Marie Hargaut er i dag leiar for Villa Rosehagen, restauranten i det gamle Grahamshuset. Ho fortel kva som skjedde etter at Gestapo hadde henta bestyraren.

– Då dei er på veg ned til båten for å frakte Graham inn til fengselet i Stavanger blir dei sett av sonen til Georg, Billy (George Arnold) Graham. Han er då tidleg i 20-åra og spring etter for å spørje kva som skjer, kva dei gjer med faren. Når Gestapo-offiseren får høyre at det er sonen til George, tar han med seg han òg. Han endar med å sitte krigen ut i ein konsentrasjonsleir i Tyskland, fortel Hargaut.

Arrestert fleire gonger

Der Billy blir send til konsentrasjonsleir i Tyskland har Georg sjølv eit litt enklare tilvære framfor seg. Han sit først ein periode i Oslo før han blir lauslaten. Igjen blir han arrestert og denne gangen blir han også sendt til Tyskland.

Berre månader seinare blir han igjen lauslaten, men får beskjed om å halde seg unna «grensesone vest» i Noreg. Derfor flyttar han til Bærum på Austlandet og jobbar for hovudkontoret til Stålverket der. Dette varer fram til 17. oktober 1942.

– Han blei arrestert igjen og sendt til Grini, og der blei han sitjande ut krigen. Han blei ein endra mann etter opphaldet på Grini, fortel Hargaut.

Dette til trass lèt det til at Georg ikkje hadde det verste opphaldet på Grini. Han fortel til Rikspolitiet når han blir frigjort at han aldri blei avhøyrd, aldri blei mishandla og aldri såg medfangar bli mishandla.

Derimot hadde han sete saman med ein advokat ved namn Hans Cappelen ein periode i Møllergata 19, eit fengsel i Oslo, som fortalde at han hadde vore forferdeleg mishandla. Han svarte òg på om han visste kvifor han blei arrestert.

– Anar ikkje, tidlegare engelsk statsborgar, var alt han hadde å seie til det. Han hadde nok ein mistanke om kven som kunne ha noko med arrestasjonane å gjere. På spørsmål om han trudde han var blitt angitt av nokon, svarte han:

– Kjemikar Streit, ein Tyskar som har vore i Noreg sidan før 1914 og som var tilsett som kjemikar ved Stavanger Elektro Stålverk på Jørpeland.

Huset får ny funksjon

Tilbake på Jørpeland og i Grahamshuset var Ethel, Mary og Pamela. Tyskarane brukte huset som base på Jørpeland, så dei blei viste til kjellaren. Der budde dei i stova saman med lite plass rundt seg. Dei måtte opp blant dei som hadde arrestert mannen i huset og sonen om dei skulle på do eller lage mat. Hargaut fortel om eit veldig lukka Grahamshus desse åra.

– Eg har snakka med ein som var sju år på den tida og gjekk med posten. Han var inne her og leverte post kvar veke, men han slapp aldri lenger inn enn i gangen her. Det var tyskarane veldig strenge på. Han fortalde at det hadde vore skummelt at det kom inn nye overmenn som var så strenge, og var så utruleg nøye på at ingen skulle kome inn på det som no var deira kontor, det same Georg sjølv hadde brukt i ei årrekke.

Graham-kvinnene og tyskarane var derimot ikkje dei einaste som hadde tilhaldsstad i Grahamshuset i denne perioden. Jørpeland hadde ein kjend motstandsmann ved namn Trygve Holst, men han hadde òg ein yngre bror som òg var med og gjorde motstand mot tyskarane.

Høgt oppe på loftet i Grahamshuset kan ein finne eit pikerom. Her budde motstandsmann Holst sin eigen veslebror, midt i hovudreiret til tyskarane.

– Tyskarane brukte òg kjellaren til lagring av fyringsved og torv, for brensel var den einaste måten å halde huset varmt på. Nokre motstandsfolk klarte å smugle inn våpen og utstyr blant torvet, og enda faktisk opp med å lagre tinga sine midt i hovudkvarteret til fienden sin, fortel Hargaut.

Heimkomst

Våren 1945 er det endeleg fred igjen i Noreg. Tyskarane er sendt ut av landet, og familien Graham kan kome tilbake til Jørpeland og huset dei har budd i sidan 1924.

– Det var ein forandra familie som inntok Grahamshuset igjen i 1945. Georg sjølv blei disponent og sjef for sal og innkjøp. Kvinnene i familien hadde hatt det vanskeleg og mennene hadde sete i leirar. Men no var det dags for lysare tider. Mary skulle gifte seg med ein Sødring og flytte til han på Austlandet, og resten skulle byggje opp liva sine igjen på Jørpeland.

Det skulle vise seg å vere lettare sagt enn gjort.

Denne artikkelen er ein del av ein artikkelserie om Graham-familien og deira liv i Grahamshuset. Følg med for neste artikkel som omhandlar etterkrigsåra.